روابط ایران و روم باستان به عنوان یکی از طولانی‌ترین، پیچیده‌ترین و تأثیرگذارترین منازعات ژئوپلیتیکی جهان باستان، بیش از هفت قرن (از ۹۲ پیش از میلاد تا ۶۲۸ میلادی) ادامه یافت و منطقه بین‌النهرین را به عرصه‌ای دائمی برای رقابت، جنگ و دیپلماسی تبدیل کرد. این پژوهش با هدف تحلیل ابعاد سیاسی، نظامی و دیپلماتیک مناسبات دو امپراتوری و تبیین تأثیر این روابط بر تحولات سیاسی، اقتصادی، فرهنگی و جمعیتی بین‌النهرین انجام شده است. سوال اصلی پژوهش این است که چگونه رقابت ایران و روم با وجود خسارات فراوان، به یک «نظام دو ‌قطبی پایدار» در منطقه منجر شد و چه پیامدهای بلند مدتی بر ساختار شهری، ترکیب جمعیتی، شبکه‌های تجاری و هویت فرهنگی بین‌النهرین بر جای گذاشت؟ روش پژوهش مبتنی بر رویکرد تاریخی تحلیلی با استفاده از منابع دست اول (تاریخ‌نگاران یونانی، رومی، ارمنی و سریانی) و منابع دست دوم (پژوهش‌های معاصر تا سال ۲۰۲۶) است. یافته‌ها نشان می‌دهد که روابط ایران و روم در چهار دوره قابل تقسیم است: (۱) دوره شکل‌گیری رقابت (۹۲ ق.م – ۱۱۷ م) با غلبه نظامی روم، (۲) دوره تثبیت مرزها و دیپلماسی فعال (۱۱۷ – ۳۶۳ م) با تأسیس دولت‌های حایل (آرمینیا، کردوئنه، لخمیان، غسانیان)، (۳) دوره جنگ‌های فرسایشی (۳۶۳ – ۵۰۲ م) با تغییر توازن به نفع ساسانیان، و (۴) دوره جنگ‌های بزرگ پایانی (۵۰۲ – ۶۲۸ م) که منجر به فرسایش هر دو امپراتوری شد. بین‌النهرین به ‌عنوان کانون اصلی درگیری‌ها، شاهد تخریب و بازسازی مکرر شهرهایی مانند نصیبین، حران، رقه و انطاکیه، تغییرات گسترده جمعیتی (کوچ اجباری، اسارت، پناهندگی)، و تحول در شبکه‌های تجاری (جاده ابریشم و مسیرهای جنوبی) بود. دیپلماسی ایران و روم با استفاده از ابزارهایی چون پرداخت خراج، تبادل گروگان‌های شاهزادگان، ازدواج‌های سیاسی، و قراردادهای صلح طولانی‌مدت، بتدریج یک «نظم منطقه‌ای مبتنی بر بقای متقابل» ایجاد کرد که هرچند آکنده از تنش بود، اما از فروپاشی کامل یک‌طرفه جلوگیری نمود. نتایج پژوهش بر این امر تأکید دارد که رقابت ایران و روم، به ‌جای اینکه صرفاً ویرانگر باشد، به ‌عنوان موتور محرکی برای تحولات نظامی (پیشرفت ابزارهای جنگی)، دیپلماتیک (شکل‌گیری نخستین نظام‌های حقوقی بین‌المللی در شرق) و حتی فرهنگی (ترجمه متون فلسفی و پزشکی یونانی به سریانی و پهلوی) در بین‌النهرین عمل نمود و زمینه‌ساز تحولات بعدی در جهان اسلام گردید.

ایران و روم روابط سیاسی روابط نظامی دیپلماسی بین‌النهرین اشکانیان ساسانیان مرزهای شرقی روم